فضای سبز جزیره قشم

گذشته ،حال ،آینده

با نگرش به اقلیم جزیره قشم و محدودیت منابع آب از یک سو و ضرورت توسعه و توجه به ارتباط بین پارک ها و فضاهای سبز و پایداری شهری از دیگر سو، همچنین مطرح بودن ارزش و جایگاه طبیعت شهری به عنوان فراهم کننده بخشی از خدمات اجتماعی – که لازمه بهبود کیفیت زندگی است و یکی از اجزاء کلیدی توسعه پایدار شمرده می شود- سازمان منطقه آزاد قشم در اهداف میان مدت و بلند مدت خود ، مطالعه بررسی و تهیه طرح های ایجاد فضای سبز پایدار ، به عنوان جزئی از یک نظام اکولوژیکی ، را مورد توجه قرار داد. پی آیند این توجه ، ایجاد واحدی به نام " فضای سبز"  در ساختار سازمانی منطقه در سال 1370 بود.

فعالیت این واحد ابتدا محدود به توسعه فضای سبز شهری و نگهداری آن بود.اما به دلیل عدم وجود ارگان یا نهادی که متولی و مسئول فضای سبز سراسر جزیره باشد ، مدیریت فضای سبز سازمان نه تنها در راستای توسعه فضای سبز شهری بلکه در زمینه حفظ و نگهداری جنگل دریایی حرا، گونه های جنگلی و مراقبت از نخلستان ها  نازک نیز به فعالیت پرداخت .

با تفکر ایجاد کمربند سبز در جزیره ، برای نخستین بار در سال 1370 اقدام به کاشت بذرهای گرفته شده از گونه شگفت انگیز حرا و تکثیر و انتقال آنها به سواحل جزیره شد. این روند ، هر ساله ادامه پیدا کرده تا جایی که ظرف 15 سال بیش از 15،000،000 نهال حرا تولید و در سطح 800 هکتار از سواحل و کرانه ها کاشته شده است.

عمده مراکز کاشت نهال  حرا در سواحل تولا ، هلر، درگهان ، نقاشه ، باسعیدو، طبل ، کنار سیاه ، چاهو است که با بهره برداری از حرکت مردمی و مشارکت NGO های روستایی و دانش آموزان مقطع راهنمایی صورت پذیرفته. این حرکت تاثیر بسزایی در فرهنگ حفظ و نگهداری درختان حرا در سطح جزیره و نیز درآمد روستائیان داشته است.

از جمله مشکلات و مسائلی که پوشش گیاهی جزیره و درختان جنگلی- به ویژه درختان حراـ را در معرض تهدید و نابودی قرار می دهد، خشکسالی و کاهش نزولات جوی و نیز هجوم دام و دامداران برای استفاده از درختان جنگلی و سرشاخه های حرا جهت تغذیه احشام است و همین امر تخریب پوشش گیاهی در اثر خشکسالی را تشدید می کند.

به موازات فعالیت مدیریت فضای سبز ، چند پروژه پژوهشی نیز انجام پذیرفت که مهمترین آن در راستای شناخت و بررسی گونه های گیاهی جزیره بود . این پژوهش ها ، با همکاری هر باریوم مرکزی دانشگاه تهران انجام پذیرفت و سرانجام منجر به تولید و انتشار نقشه و کتاب و پوشش گیاهی طبیعی جزیره قشم ( به دو زبان فارسی و انگلیسی ) شد.

اخذ لوح و نشان افتخار از جشنواره ملی خدمتگزاران محیط زیست از سوی سازمان محیط زیست ایران نیز از دیگر دستاوردهای سازمان منطقه آزاد در زمینه حفظ و گسترش فضای سبز است.

در سال 1382 با توجه به فعالیت های وسیع فضای سبز و لزوم توسعه بیشتر فضای سبز جزیره و فعالیت های جدید در این راستا ، سازمان با تشکیل شرکت کشت و صنعت و خدمات فضای سبز موافقت نمود.

حال

در سال 1385 با تغییر و تحولات  انجام شده در مدیریت سازمان منطقه آزاد قشم و همچنین شرکت کشت و صنعت ، گذشته از آنکه فعالیت های مرتبط با نگهداری و توسعه فضای سبز سرعت بیشتری به خود گرفت ، بلکه نسبت به اصلاح ساختار ستادی و دفتری و نیز بخش عملیاتی اقدام شد.

باغ گیاهشناسی  قشم :

• باغ گیاهشناسی  قشم به عنوان یک پایگاه شهری در زمینه معرفی انواع نباتات ، در مجاورت پارک ایران زمین –در ابتدای خروجی جاده شمالی قشم – احداث شده و محل تولید و تکثیر گونه های مختلف گیاهان خصوصا فضای سبز آپارتمانی است . این باغ 22 هزار متر مربع مساحت دارد که علاوه بر شمشاد ، آتریپلکس ، کنوکارپوس و.... برای استفاده در فضای سبز جزیره ، نسبت به تولید گونه های آپارتمانی مثل نخل پنجه ای ، دیفن و آگلونما و ... در 4000 متر مربع فضای گلخانه ای اقدام می کند.

در حال حاضر ، شرکت کشت و صنعت علاوه بر تولید گونه های جنگلی و فضای سبز شهری به منظور کاشت در جزیره ، آمادگی دارد کلیه  نیازهای فضای سبز دیگر نقاط کشور را نیز برآورده سازد و در زمینه طراحی و اجرای فضای سبز همکاری کند، همچنانکه بخشی از تولیدات به استان های خوزستان و هرمز گان نیز صادر شده است.

نخلستان دیه المومنین

• این نخلستان  در 15 کیلومتری شهر قشم در جاده جنوبی واقع شده که 56 هکتار وسعت دارد و 25 هکتار آن به کاشت نخل های اصلاح شده اختصاص یافته است.

عمده برنامه های آینده فضای سبز به شرح زیر است:

-          تجهیز و تشکیل 2 مکان فعالیت شرکت به عنوان پایگاه بیرون شهری ( نهالستان سیدم ) و پایگاه درون شهری ( باغ گیاهشناسی ) به عنوان اصلی ترین مکان برای تولیدات انبوه گونه های جنگلی و شهری در جزیره به منظور تامین مصرف داخلی و صادرات به خارج و داخل کشور با همکاری بخش خصوصی .

-          تجهیز و محوطه سازی باغ گیاهشناسی به عنوان مکانی نمونه برای بازدید علاقه مندان به طبیعت فضای سبز

-          توجه بیشتر و خاص به فرودگاه بین المللی قشم در جهت توسعه و بهبود کیفی فضای سبز و مکانیزاسیون آبیاری فضای سبز فرودگاه

-          ادامه روند احیاء و توسعه فضای سبز در شهر قشم ، از جمله پارک زیتون در وسعت 10000 متر مربع و سواحل آن و بهبود وضعیت بلوارها و میدان ها از نظر فضای سبز و استفاده از فضای شهری

-          ادامه روند انتقال و کاشت نخل از میناب به شهر که تاکنون بیش از 130 اصله نخل منتقل و با موفقیت کاشت شده است .

جنگل دریایی حرا

در فاصله 60 کیلومتری شهر قشم و در مناطق باتلاقی و تالابی حاشیه شمال غربی جزیره قشم در موقعیت جغرافیایی 27-40 و 26 عرض شمالی و 22 و 55-21 و 55 طول شرقی در گستره ای به وسعت 85806 جنگل های مانگرو حفاظت شده  حرای ایران قراردارد.

مانگرو به اجتماعات جنگلی  سازگار با آب و خاک شور ساحل دریا اطلاق می شود. این جنگل ها از گیاهان چوبی دانه دار تشکیل شده اند که در گستره جزر و مد مصب ها ، دلتا ها ، جزایر ، خورها و خلیج ها در طول مناطق حاره کشیده شده اند.

جنگل های مانگرو گرچه در مقابل شوری آب و خاک بردبارند ، ولی برای حفظ موجودیت و خصوصیات خود به جریان آب شیرین دائمی نیاز دارند . به همین جهت دلتای رود مهران که از کوه های جنوب لار در استان فارس سرچشمه می گیرد و در شمال جزیره قشم ، در محدوده شهرستان بندر عباس ، به خلیج فارس می ریزد بخش عمده ای از این منطقه را تشکیل می دهد. عمق آب در خورهای این منطقه به 3 متر می رسد . آب و هوای این منطقه حاره ای و نیمه حاره ای است و تابستان های بسیار گرم و مرطوب دارد. دمای منطقه در این فصل تا 40 درجه سانتی گراد  نیز می رسد.

فصل بارندگی در این منطقه از آذر تا فروردین ماه و مقدار آن از 100 تا 300 میلی لیتر متغیر است.

بر اساس گزارش اتحادیه حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (IUCN ) وسعت جنگل های مانگرو  جهان یکصد هزار کیلومتر  مربع و بیشترین محدوده پراکنش آنها در مناطق آمریکا ، استرالیا و آسیا است.

ویژگی های جنگل های مانگرو به گونه ای تنگاتنگ بستگی به شرایط اقلیمی ، شکل زمین در اراضی ساحلی ، دامنه جزر و مد ، نوع خاک و جریان آب شیرین دارد. به همین دلیل ، این جنگل ها ، از نظر ترکیب گونه ای ، بسیار متنوع هستند. جنگل های حرای جنوب کشور ما بر خلاف اغلب جنگل های مانگرو جهان تنها از یک گونه و به ندرت از دو گونه تشکیل شده اند.

عنصر اصلی سازنده این جنگل ها گونه ای به نام AVICENNIA MARINA است که به نام دانشمند بزرگ ایرانی ابوعلی سینا نامگذاری شده و از مقاوم  ترین گونه های مانگرو موجود در جهان است.

پراکنش جنگل های حرا به چهار عامل حرارت ، شوری دریا ، جریان های ملایم دریایی و جنس خاک بستگی دارد.

جنگل های مانگرو ایران با دارا بودن شرایط خاص گیاهی و جانوری از زیستگاه های مهم به شمار می روند و به همین جهت از سوی اتحادیه حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی به عنوان ذخیره گاه زیستکره ( MAM&BIOSPHERS ) ( MAB/ BR ) اعلام شده.

ذخیره گاه های زیستکره جهانی مناطقی از خشکی ، دریا و دریا خشکی هستند که دست نخورده و بکر باقی مانده و قابلیت برگشت به حالت اول را داشته باشند. این مناطق برای حمایت از توسعه پایدار و رفع تعارض بین انسان و طبیعت  به ثبت رسیده اند. در جهان حدود 57 ذخیره گاه  و زیستکره جهانی موجود است که 9 منطقه آن در ایران واقع شده است.منطقه حفاظت شده  حرا که از سال 1351 به سبب پیوستگی بیشترین مساحت و تراکم خوب از درختان حرا و نقش مهم اکولوژیکی آن در حیات وحش منطقه و تولید مثل و تکتیر آبزیان و پرندگان از سوی سازمان حفاظت از محیط زیست ، منطقه حفاظت شده اعلام شد یکی از ذخیره گاه های مهم است که در 17 ژانویه سال 1977 میلادی به طور رسمی در شبکه ذخیره گاه های زیستکره در برنامه " انسان و کره مسکون" یونسکو ثبت شده است.

جنگل دریایی حرا در جزیره قشم با 86 هزار هکتار پوشش جنگلی ، بخش عمده ای از مساحت 162000 هکتاری جنگل های مانگرو ایران را تشکیل می دهد که در مناطق گواتر استان سیستان و بلوچستان سیریک در استان هرمزگان و نایبند  در استان بوشهر واقع شده اند.

جنگل های حرا در اراضی خیس، گلی و تالاب های گستره جزر و مد تنگه خوران به صورت نامنظم و با تراکم متفاوت پراکنده اند. در مناطقی که جریان آب خورها آرام است فشردگی این جنگل ها بیشتر است.

درختان حرا نسبت به شوری زیاد حساس هستند و در گستره خشکی اغلب با تراکم کمتری دیده می شوند. با افزایش شوری خاک ، درختان حرا در سطح خشکی جای خود را به گونه ای شور پسند واگذار می کنند که از حاشیه آنها را احاطه کرده اند.

بالا آمدن و فرونشستن آب دریا در سواحل ، که به گونه ای موزون و مستمر در شبانه روز انجام می گیرد ، از جمله عوامل تعیین کننده در شکل گیری تنوع حیات  در اکو سیستم حراست.

حرا گیاهی است به شکل درختچه یا درخت با اندازه های متفاوت بین 3 تا 6 متر ارتفاع که شاخ و برگ سبز روشنی دارد . اجتماع این درختان پوشش فشرده و انبوهی را در بخش تاج درخت به وجود می آورد.تنیدگی شاخه ها در یکدیگر به گونه ای است که دسترسی به درون آن چندان هم آسان نیست.

ریشه های اصلی حرا بسیار کوتاه است ولی ریشه های عمودی به طول 20 الی 30 سانتی متر از سطح گل خارج می شوندکه پنوماتوفر نامیده می شوند و در عمل تهویه و تنفس گیاه را در شرایط بی هوازی انجام می دهند.

درختان حرا تنه های متعدد دارند به طوری که تشخیص تنه اصلی به آسانی میسر نیست . برگ درختان حرا دائمی بوده و از این رو این جنگل ها را جنگل های همیشه بهار  نیز می گویند.

شکوفه حرا

درخت حرا در خرداد ماه به شکوفه و گل می نشیند و گل های زرد کوچک آن در زمینه سبز شاخ و برگ درخت بسیار زیباست . گل حرا عطر ملایم و شامه نوازی دارد.

 هوای گرم و نمناک اوایل تابستان ، سرشار از عطر سنگین گل حرا، چنان چتر سحرانگیزی بر سراسر فضای جنگل و دریا می گستراند که به راستی نفس گیر است. عطر گل حرا رایحه غریبی است. چیزی شبیه بوی همه ادویه های هندو چین! بویی ناشناخته و مبهم! بویی که در هیچ گل و گیاه دیگری نشان و حضور ندارد. بویی کاملا ویژه و خیال انگیز، تداعی کننده سرزمین های دور و دست نیافتنی.

گل حرا خوشه ای کوچک ، زرد براق و بسیار معطر و پر شهد است . چهار گلبرگ آن همیشه به نظر خیس و مرطوب می رسد. انبوه زنبورها ی عسل وحشی در سراسر زمان شکوفایی حرا بر فراز این جنگل وسیع در پروازند و میهمان این خوان رنگین . عسل تولید شده توسط زنبورهای وحشی قشم که در لابه لای درختان و در میان سرشاخه ها کندو می سازند ، خوشمزه و بسیار معطر است . عسل تابستانه قشم از شهد گل حرا به دست می آید و بوی غریب گل حرا را با خود دارد. مردم محل برای این عسل خواص درمانی بسیار  قائلند.

در اواخر تیر ماه تا اواسط مردادماه گل ها به میوه تبدیل می شوند . میوه حرا بادامی شکل و کوچک است . زمان بذرگیری نیمه دوم مرداد تا نیمه اول شهریور ماه است و در شرایط مناسب 90 در صد آنها در فاصله 10 تا 15 روز جوانه می زنند و در دو تا سه سال رشد می کنند و به ارتفاع یک تا یک و نیم متر می رسند.

دانه درخت حرا، بر خلاف بذر درختان خشکزی ، بر روی درخت مادر جوانه می زند و سپس از پایه مادری جدا شده و در گل و لای پای درختان فرو می رود و نهال جدیدی را به وجود می آورد و به همین دلیل آن را شبه زنده زا می گویند

.فایده های حرا

از دیگر ویژگیهای درختان حرا شیرین کردن آب دریا و مصرف آن و ترشح نمک از طریق برگ ها است. نمک ترشح شده از گیاه را به خوبی می توان به صورت برآمدگی هایی در پشت برگ ها مشاهده کرد.

سرشاخه و برگ درختان حرا علاوه بر خوش خوراک بودن ، دارای ارزش غذایی معادل یونجه و جو برای حیوانات است.

از این درخت همچنین می توان خمیر کاغذ تهیه کرد. در بعضی از کشورها از چوب درخت حرا تسبیح و گردن بند درست می کنند

جنگل های حر اگرچه توده خالص و یک دستی هستند که هیچ گونه تنوع گیاهی در آنها دیده نمی شود ولی از تنوع جانوری بسیاری برخوردارند. این تنوع مدیون موقعیت گذرگاهی این جنگل ها است. علاوه بر آن ، کفه های گلی و باتلاق ها نیز هر یک سهمی در این تنوع دارند.

جنگل های حرا در یک محیط زیستی دینامیک واقع شده اند که سطح آب در آنها به شدت نوسان دارد. در واقع این جنگل ها تالاب هایی هستند که پیوسته در برابر تغییرات جریان آب شور و شیرین قرار دارند.

موقعیت گذرگاهی اگرچه سبب می شود که جنگل های حرا از غنای هر دو اکوسیستم آب شور و شیرین و خشکی و دریا بهره مند شوند ولی همین موقعیت نقطه آسیب پذیر این جنگل ها نیز به حساب می آید . زیرا از هر دو سو می توانند مورد آسیب قرار گیرند. این ویژگی سبب شده است که جنگل های  مانگرو نیز به عنوان زیستگاه حساس شناخته شوند.

پرندگان حرا  

جنگل های حرا در قشم زیستگاه بیش از 110 گونه پرنده هستند که هر یک به نوعی به آن وابسته اند. حدود 3/1 درصد گونه های پرندگان و 25 درصد پرندگان ایران در این جنگل ها در جمعیتی بین 30 تا 50 هزار دیده شده اند.

حضور پرندگانی همچون پلیکان پا خاکستری با تعدادی کمتر از 200 قطعه و گیلانشاه خالدار با جمعیتی کمتر از 100 قطعه – که در معرض انقراض قرار دارند- در این جنگل ، اهمیت حیاتی این منطقه را به عنوان یکی از زیستگاه های پرندگان آبزی نادر و حمایت شده، بیش از بیش روشن می کند.

به هنگام بالا آمدن آب ( مد) فقط تاج درختان حرا را می توان دید و تنه درختان در زیر آب است. در موقع جزر دو چهره دیگر به جنگل ها اضافه می شود که کفه های گلی و مانداب ها که هر دو برای پرندگان آبزی محل مناسبی برای تغذیه به شمار می رود.

بیشترین تراکم پرندگان در این منطقه در پاییز و زمستان و کمترین آن در تابستان است. اجتماع اگرت ساحلی ، اگرت بزرگ ، حواصیل خاکستری، نوک پارویی، پلیکان پا خاکستری، فلامینگو، انواع گیلانشاه ها ، کاکایی ها، سلیم خرچنگ خوار و بالکان ها در این جنگل ها دیده می شود که در جزیره کوچک و بزرگ آن تخم گذاری می کنند و بدین ترتیب اهمیت حفاظت و حراست از منطقه را بیشتر نمودار می کنند. این پرندگان با نوک های متفاوت خود که هر یک کاربرد ویژه ای دارند برای تغذیه از آبزیان و خاکزیان به این زیستگاه ها رو می آورند.

اگرت ها با نوک های نیزه ای خود طعمه را در آب و گل می جویند. نوک قاشقی غذای خود  را از آب پارو می کند . گیلانشاه ، نوک  کمانی خود را برای یافتن غذا تا اعماق خاک خیس خورده فرو می برد . فلامینگو از آبزیان داخل آب صید می کند. منقار پلیکان ، مثل ملاقه ای بزرگ ، هر بار که از آب پر می شود مقداری از آبزیان را در خود دارد.

تاج درختان حرا محل استراحت و آشیانه سازی اگرت ها و حواصیل است. اما لانه هایی که بر روی تاج درختان حرا دیده می شوند همه به پرندگان تعلق ندارند. بسیاری از این لانه ها – که در نهایت استحکام و دقت ساخته شده اند- به نوعی موش تعلق دارد که خود را با محیط حرا سازگار کرده اند.

درباره پرندگان ساکن و مهاجر قشم ، سازمان منطقه آزاد اقدام به تولید یک کتاب مرجع نفیس با عنوان پرندگان قشم نموده و یک سری بروشور نیز به 5 زبان درهمین زمینه منتشر ساخت.

آبزیان حرا

جنگل های حرا از نظر آبزیان نیز بسیار غنی است. این منطقه در پرورش ماهی ها و آبزیان دیگر نقش عمدهای دارد. شاید اجتماع ماهی های زیر آب شور در لابه لای درختان حرا به خاطر شیرینی آب در این قسمت باشد و احتمالا همین ماهی ها هستند که انواع پرندگان را به سوی جنگل های حرا می کشانند و آنها را وادار می سازند که جنگل های همیشه بهار این منطقه سکونت گاه خود برگزیدند.

انواع ماهیان منطقه حرا عبارتند از بیاه، حلوا سفید، شورت ، سنگسر، شانک ، عروس ناخدا و ماهی های تیره ساردین نیز بیشتر در فصول گرم در منطقه دیده می شوند. گل خورک از گونه های دائمی زیستگاه حرا است که در حفره های پای درختان حرا زیست می کند و از گونه های مورد علاقه اگرت ها ، حواصیل هاو مخصوصا حواصیل هندی در زنجیره حیات حرا به شمار می رود. گل خورک ها با حرکت دائمی خود در گل های پای درختان با ایجاد خلل و فرج عمل تهویه را در سطح فوقانی گل و لای میسر می سازند.

درختان حرا باعث جذب لاک پشت های سرخ ، سبز، پشت چرمی و عقابی خلیج فارس می شوند. این لاک پشت ها علاقه زیادی به خوردن ریشه و برگ درختان حرا دارند که احتمالا قوه باروری آنها را زیاد و آنها را در برابر بیماری ها حفظ می کند.

 در منطقه حفاظت شده حرا از انواع مارهای دریایی خلیج فارس پنج نوع زیست می کنند.

این منطقه، همچنین زیستگاه سخت پو ستانی چون انواع خر چنگ ویلن زن و دراز چنگ شناور و صورتی است.

در آبراهه های اصلی این منطقه ، نمونه هایی از دلفین های خلیج فارس  زندگی می کنند که با جست و خیز خود در آب توجه بازدید کنندگان را به خود جلب می کنند.

علاوه بر اینها ، درختان حرات مرکز رشد و نمو انواع نرم تنان خوراکی ، به ویژه انواع میگو، هستند.

تهدیدها

حفاظت جنگل های مانگرو در سراسر دنیا به عنوان مهم ترین کانون های تنوع زیستی مورد تاکید قرار گرفته است . در حالی که این جنگل ها امروزه در معرض تهدید انواع فعالیت های انسان قرار دارند.

تخریب جنگل ها و تبدیل آنها به سایر کاربری ها- و از همه مهمتر آلودگی های دو سویه آب و خشکی- از جمله عوامل تهدید کننده این زیستگاه های حساس و مهم به شمار می روند.

در سال های اخیر ، فشارهای ناشی از رشد جمعیت در جزیره قشم موجب شده که میزان برداشت محلی از این جنگل ها افزایش یابد . علوفه چینی از شاخ و برگ درختان حرا از عادی ترین این مصارف است.

در منطقه حفاظت حرا، دامداران محلی برای تامین علوفه مورد نیاز دام های خود از سرشاخه های درختان حرا استفاده می کنند. در حال حاضر برخی از اهالی روستاهای لافت ، گورزین ، ملکی ، دوربنی ، دهخدا، سهیلی، طبل و گورزین در جزیره قشم و همچنین روستانشینان دیگر کرانه ها با جمع آوری و فروش سرشاخه های حرا امرار معاش و یا دامداری می کنند . آنها برای چیدن سرشاخه ها، با توجه به جزر و مد آب عازم دریا می شوند و به طور متوسط در حدود پنج ساعت برای سرشاخه چینی صرف می کنند و در این مدت به طور معمول 15 تا 20 بسته علوفه جمع آوری می کنند. براساس گزارش های سازمان محیط زیست، درختان این جنگل سالانه حدود 30 هزار تن رشد دارند که حدود 12 هزار تن برای مصرف دام  به صورت سرشاخه زنی برداشت می شود.

جالب توجه آنکه در بعضی از قسمت های اطراف روستای طبل،نزدیکی خشکی و جنگل سبب شده است که گله های شتر نیز خود را به جنگل برسانند و از سرشاخه ها تغذیه کنند . این همه تخریب در حالی است که در این نوع سواحل ، پایداری و بقای هیچ یک از فعالیت های جوامع انسانی ( نظیر صیادی، کشاورزی ، کشتیرانی ) بدون وجود این جنگل ها قابل تضمین نیست.

 بازدید از جنگل

برای دیدن شگفتی های جنگل ها همیشه بهار حرا، نزدیک ترین مسیر به شهر قشم روستا بندر لافت ، سپس روستای طبل و یا روستای سهیلی است. از این سه روستا می توان با قایق به جنگل حرا رسید.

جزایر کوچک و بزرگی که در آب تشکیل شده اند، جنگل زیبا و شگفت انگیز حرا را در خود جای داده اند. در آن میان ، جزایر زمرد، نگین و مروارید وسعت بیشتری از دیگر جزیره های به وجود آمده در گستره حرا دارند.

در هنگام مد دریا ، آبراهه های متعددی این منطقه را به بخش های کوچک تر قسمت می کند و بهترین زمان را برای بازدید از این پدیده استثایی را فراهم می سازد . بسیاری از این آبراهه ها با درازا ی متفاوت به صورت بن بست هستند و ورود به آنها با استفاده از راهنمایان محلی میسر است و گرنه موجب سرگردانی یا به گل نشستن قایق خواهد شد.

با توجه به اینکه جنگل های حرا از مناطق حفاظت شده کشور و مهم تر از آن یکی از ذخیره گاه های زیستکره است، افراد و گروه های بازدید کننده از آن باید مواردی را رعایت کنند:

1-      از به کار گیری هرگونه سلاح گرم خودداری کنند.

2-      با توجه به نقش پروانه ها و حشرات در امر گرده  افشانی ، از آوردن تورهای مخصوص برای صید آنها خودداری ور زند.

3-      شاخ و برگ درختان را قطع نکنند.

4-      از دست زدن و تخریب آشیانه پرندگان و موش ها و مخصوصا برداشتن تخم پرندگان خودداری کنند.

5-      در طول بازدید از جنگل ، آرامش و سکوت منطقه را کاملا رعایت نمایند.

6-      به مسائل بهداشتی و حفظ محیط زیست آبی و خاکی منطقه توجه کامل داشته باشند.

7-      به موارد ایمنی ، مانند مراقبت از برخورد با شاخه درختان و خودداری از روشن کردن آتش ، توجه داشته باشند.

8-      به توصیه های راهنما توجه نمایند.

 برای بازدید از منطقه به طور معمول از قایق های تندرو استفاده می شود که ضروری است این نوع قایق ها به انواع پارویی و برقی با ظرفیت بیشتر تغییر کنند تا سکوت و آرامش مسحور کننده جنگل حرا حفظ شود .

حرکت قایق از مسیرها باید به آرامی صورت گیرد تا بازدیدکنندگان وقت کافی برای تماشا، تفکر ، عکسبرداری وفیلمبرداری و شکار لحظه های خاطره انگیز و به یادماندنی داشته باشند.

به سبب تراکم جنگل و تعدد آبراهه های  فرعی و بن بست ، باید از وارد شدن به مسیرهای ناشناخته خودداری کرد.

 منظره غروب خورشید در دریا و بازدید از جنگل های حرا در شب های مهتابی نیز دلنشین و رویایی است.

با توجه به اینکه بهترین زمان اجرای زمان اجرای گشت درجنگل هنگام مد دریاست ساعت شروع و خاتمه گشت دریایی باید بر اساس جدول جزر و مد تعیین شود . برای بازدید کامل از جنگل به حدود 5/2 تا 3 ساعت زمان نیاز است . آب آشامیدنی ، آب میوه و بیسکویت و شیرینی و غیره با ظروف یک بار مصرف باید به همراه برده شود و پس از پذیرایی ،مراقبت کامل در مورد جمع آوری زباله و خارج کردن آن از منطقه به عمل آید.

همچنین، در فصل گرما لازم است بازدید کنند گان از کلاه و عینک آفتابی استفاده کنند.

پوشش گیاهی جزیره قشم

طبیعت ویژه و کم نظیر قشم به علت ویژگی های ژئوبتانیکی و جغرافیای گیاهی آن است که در نواری از رویش های گرمسیری نیمکره شمالی واقع شده است. این نوار ، با سواحل هرمز گان تا سواحل دریای عمان و از قصر شیرین تا بندر گواتر را در بر می گیرد. جزیره قشم با قرار گرفتن در این نوار ، طبیعتی بسیار حساس و آسیب پذیر پیدا کرده است. از ویژگی های اقلیمی این نوار ، بارش سالیانه 100 تا 200 میلی متر، با تبخیر چندین برابر آن است که از تاثیر آن سیمای جزیره خشک و خاکستری شده است. قشم در خشکسالی ها ، سیمایی سوخته و خاکستری و در سال های پر باران ،   ظاهری بسیار سبز و خرم دارد.

پوشش گیاهی جزیره با توجه به وسعت آن ناچیز ولی در مقام مقایسه با سایر جزایر ، قابل توجه است به ویژه که در قسمت های شمالی جزیره و در روستا ها، درختان میوه دار و غیر آن و درختان دریایی حرا وجود دارد.

بیشتر گیاهان و درختان قشم از نوع گیاهان بومی از قبیل انبه،زیتون، گبر( یا سالام یا سامر) کرت، نخل، کهور، گز، لور، درختچه حرا،کنار،خرزهره،پنیرک، ترشک، آناقالیس، اسپهوش و خرگ است.

از آنجا که قاعده هرم نظام های طبیعی و ظرفیت های زیستی هر منطقه بر گستره عرصه های پوشش گیاهی آن قرار دارد ، بنابراین هرچه این قاعده گسترده تر و پوشش گیاهی آن  غنی تر و عرصه آن وسیع تر باشد،بافت زیستی آن منسجم تر ،عناصر آن بیشتر و حیات در آن قوام و استواری بیشتری خواهد داشت . فعالیت های نهالستان مرکزی قشم در راستای این تفکر است.

نهالستان مرکزی

نهالستان مرکزی قشم به وسعت بیش از 213 هکتار و با داشتن امکانات مناسب برای تولید نهال ، هر سال تعداد زیادی نهال مورد نیاز فضای سبز جزیره را تامین می کند.گرچه نهالستان های دیگری هم در سطح جزیره وجود دارند اما نهالستان مرکزی به خاطر برخوردار بودن از امکانات لازم ، نیروهای مجرب و موقعیت عالی همیشه در این امر پیشقدم بوده است.در سال های گذشته تمامی نهال های حرا برای کاشت و احیای جنگل های حرا در این نهالستان تولید شده است. همچنین نهال های گرمسیری زیبایی چون چریش، ابریشم برهان، کنوکارپوس، خرگ یا استبرق ، آتریپلکش، جوج، کهور پاکستانی ،گاروم زنگی و... نیز از دیگر تولیدات این نهالستان است.

-          چریش : گونه ای همیشه سبز ، سایه دار ، بسیار زیبا و کاملا مقاوم به شرایط خشکی و شوری آب و زمین است که به رغم نبودن نهادهای کشاورزی در جزیره ، رشد نموده و سبزی و زیبایی خاص خود را دارد.

-          کنوکارپوس: گونه ای وارداتی و بسیار مقاوم به آب شور است. تحقیقات آزمایشی انجام شده بر روی این گیاه نشان داده حتی با آب شور خلیج فارس نیز رشد و نمو را ادامه داده است. این گونه ، همیشه سبز است و شکلی مخروطی و زیبا دارد و در چند سال اخیر در جنوب ایران و جزیره قشم به وفور کاشته شده است.

-          خرگ یا استبرق: گیاهی کاملا بومی و بسیار مقاوم به شرایط بد محیطی. این گیاه دارای برگ های سبز روشن ، گوشتی و پهن است. ساقه های پایین گیاه به صورت نیمه خشک و بقیه علفی است.

-          آتریپلکس : این گونه نیز کاملا بومی بوده و برای دام ، بخصوص شتر، علوفه ای بسیار خوش خوراک است. یکی از ویژگی های این گیاه خود تکثیری  در سطح بسیار بالا است به طوری که هر گیاه می تواند تا شعاع 10 متر از خود را به تدریج و طی چند سال پوشش دهد.

           این گونه نیز همانند " خرگ" به شوری و خشکی بسیار مقاوم است.

-          چوچ یا درخت مسواک : همان گونه که از نام علمی آن بر می آید باید بومی کشور ایران باشد. این گونه عجیب و نادر به صورت تک واحدی در بعضی مناطق جزیره قشم مشاهده می شود.

 به رغم کمبود آب، خشکی زمین ، شوری خاک و آب و همچنین هوای نامناسب (بادهای خشک )،این گونه نادر به سرعت رشد می کند ، پراکنده می شود و همیشه نیزسرسبز است.

-          گیاهان گلدار: تکثیر گیاهان گلدار از جمله : گل کاغذی در رنگ های مختلف ، گل ختمی ، شمشاد اهوازی رونده ، نوعی گل شیپوری و به صورت قلمه نیز در نهالستان انجام می شود و زیبایی خاصی به خیابان ها ، بلوارها، پارک ها و هتل های قشم می بخشد.

-          درخت انجیر معابد(لور): موقعیت طبیعی ، آب و هوایی و زمین های آهکی جزیره قشم ، خاک آن را از داشتن پوشش گیاهی کافی ، بازداشته است. زمین های جزیره یا لخت و عریانند و یا پوشش گیاهی تنکی دارند . پوشش گیاهی زمین های شمال و شمال خاوری و دشت توریان بیش از بخش های دیگر جزیره است . در دشت توریان ، تک درخت انجیر معابد( لور) همچون یک زمرد خودنمایی می کند.

 درخت انجیر معابد را به نام های دیگری چون انجیر هندی یا انجیر پرتغالی می شناسند و معتقدند که از سرزمین عجایب ، هندوستان به خلیج فارس و جزیره قشم رسیده است. در سرتاسر جزیره قشم تنها یک اصله درخت لور وجود دارد که در منطقه توریان روییده است و از دیدنی های این جزیره به شمار میرود

لور به خانواده درختان بلند قامت( مانند سرو و سپیدار) تعلق ندارد و سرشت استوایی اش آن را هر چه بیشتر پایبند خاک می سازد . در حقیقت لور ، بیش از آن که متمایل به ارتفاع و قامت افراشتن داشته باشد به شاخه پراکنی و گسترش دادن حجم سبز خود متمایل است.

محمد ابراهیم کازرونی ،نویسنده  عصر محمد شاه قاجار ، در کتاب تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس ، درخت لور را چنین توصیف می کند:

"لور درختی است قوی نهاد، در کمال بزرگی که شاخه های قوی به هم می رساند. درختی است پر برگ و بعضی از نوع آن درخت چنان بزرگ می شود که جای یکصد سوار است که در سایه آن آرامش گزینند و آن درخت در سال دو دفعه مثمر ثمر است و ثمر آن مشابهت دارد به انجیر بخش کوهساری ، در اول سبز و در وسط سرخ و در آخر مایل به سیاهی می شود."

انجیر معابد درختی است با ریشه های هوازی که شاخه های خود را به گونه ای افشان به خاک می رساند و در آن فرو می رود و این شاخه ها هر یک می توانند به درختی تنومند مبدل گردند. چنانچه درخت لور در شرایط آب و هوایی مناسب جای گرفته باشد می تواند به گسترش ریشه سازی ، نهال زایی و بلوغ خود در قالب و رسیدگی بیشتری است تا بتواند به رشد و سرسبزی خود ادامه دهد.

-          درخت نیاز : مردم جزیره قشم برخی از درختچه ها و درختان ، مانند خرگ و کنار ( سدر) را مقدس می پندارند، به شاخه های آنها دخیل می بندند و از آنها حاجت خواهی می کنند. معروف ترین درخت نیاز جزیره قشم ، کنار کهنسال خواجه کریم در کنار چاه های طلا( تلا) در لافت است.

خواجه کریم بانی و سازنده برکه تلاست. می گویند او 366 حلقه چاه ، برابر با روزهای سال کبیسه ، در گودال پشت قلعه معروف به نادری حفر کرد تا آب باران در آنها جمع و ذخیره شود و هر روز از سال آب یکی از آنها به مصرف برسد. امروزه حدود 50 حلقه از این چاه ها که هنوز آبدهی دارند، باقی مانده اند.

در کنار این چاه ها ،یک درخت کنار روییده که عمر آن به اندازه خود برکه و چاه ها دراز است و به 200 سال می رسد. این درخت به نام خواجه  کریم مشهور است . مردم لافت این درخت را مقدس می پندارند و شکستن و سوزاندن شاخه های آن را نا شایست و گناه می انگارند . زنان برای شفای بیماران یا بچه دار شدن و حل مشکلات یا برآورده شدن نیازهایشان  نذر می کنند و تکه پارچه ای معمولا به رنگ سبز به شاخه های آن دخیل می بندند.

نخلستان های قشم

نخل ، درختی مقاوم است و در شرایط سخت آب و هوایی گرم می تواند به رویش گسترش خود ادامه دهد. به همین جهت ، جزیره قشم که سرزمینی با آب و هوای گرم و مرطوب است ، محیط زیست مناسبی برای گونه های مختلف نخل به شمار می آید. آمار در قشم نشان می دهد این جزیره بیش از 000/116 اصله نخله در 890 هکتار سطح زیر کشت در بخش مرکزی و بخش شهاب ( به صورت پراکنده ) دارد و کشت خرما در این جزیره از سابقه ای طولانی برخوردار است.

نخل در میان مردم قشم به عنوان" درخت زندگی" مورد احترام فراوان بود و دارای اهمیت ویژه ای است. در طول قرن های متمادی به ویژه در هنگام قحطی و خشکسالی به عنوان مهم ترین منبع غذایی مردم مطرح بوده است.

بخش مرکزی جزیره قشم با حدود 60،000 اصله ( برابر 452 هکتار سطح زیر کشت) نخل از دیر باز به عنوان یک منطقه کاملا کشاورزی مورد توجه کشاورزان بوده. این بخش 1233 هکتار اراضی مزروعی دیگر بجز نخلستان هم دارد به گونه ای که انواع مختلفی از گیاهان گرمسیری را زیر کشت داشته است .

در بخش شهاب نیز حدود 57000 اصله ( برابر 438 هکتار سطح زیر کشت ) نخل وجود دارد.

بالغ بر 20 نوع مختلف خرما از نخل های جزیره قشم برداشت می شود که از میان آنها به ترتیب انواع مصلی، شیخ کمالی ، هلیلی، مرداسینگ و آلومهتری بیشترین سطح زیر کشت را به خود اختصاص داده است. میانگین تولید خرما به طور متوسط برای هر درخت 20 کیلو در سال است و از هر هکتار نخلستان حدود 5/2 تا 3 تن برداشت می شود.

متاسفانه به دلیل عدم رسیدگی به نخل ها ، این محصول چنان که باید مرغوب نیست و به همین دلیل بیش از 50 درصد آن به صورت ضایعات و به عنوان غذای دامی به مصرف خوراک احشام می رسد و نه تنها امکان مقایسه خرمای قشم با محصول خرمای شهرهای دیگر استان وجود ندارد بلکه در چنین شرایطی صادرات آن به خارج از جزیره نیز منفی است.

 کم سن ترین درختان نخل که در قشم بار می دهند حدود 3 تا 4 ساله هستند  و کهنسال ترین نخل قشم 150 سال عمر دارد. نمونه هایی از این درختان ( با سن بالا) را در توریان ، گورزین ، طبل و گوران می توان یافت . اما بیشترین سطح زیر کشت در بخش مرکزی مربوط به رمکان با سطح زیر کشت 76 هکتار و 000/10 اصله نخله و نیز توریان با 61 هکتار و 8000 اصله نخل است.

بیشترین سطح زیر کشت در بخش شهاب مربوط به روستای طبل با 34 هکتار و 45000 اصله نخل و دیرستان با 33 هکتار و 45000 اصله نخل و دیرستان با 33 هکتار و 4300 اصله نخل است. از جمله علل نامرغوب و غیر اقتصادی بودن پرورش نخل در قشم را در حال حاضر می توان چنین برشمرد:

-          کم آبی و شوری بیش از حد آب

-          عدم استفاده از نخل های نژاد خوب و اصلاح شده

-          رعایت نکردن اصول فنی کشت

-          عدم مبارزه با آفات و بیماری ها در زمان مناسب به منظور کاهش ضایعات آن توسط نخلداران

-          بی توجهی کشاورزان به امر ترویج و توصیه های فنی کارشناسان کشاورزی

-          برداشت و جمع آوری نادرست محصول

-          استفاده نکردن از کودهای مناسب آلی و شیمیایی

-          کاشت نخل های بومی و کم بازده

-          اصرار کشاورزان بر پرورش به صورت سنتی و دیم

-           هر سال ،در پایان فصل برداشت خرما ، جشنی بومی سنتی به نام جشن نخل و خرما در قشم برگزار می شود که بازدید کنندگان بسیار دارد.