آب و آبرسانی در جزیره قشم

از جمله موضوع های مهم و حیاتی که بدون شک حیات جامعه  بشری و توسعه اقتصادی و اجتماعی ملت ها ارتباط تنگاتنگی با آن دارد آب است .واژه ای که در ادبیات و فرهنگ سنتی ، دینی و اجتماعی اکثر جوامع نشانه پاکی ، زیبایی و نیکی توصیف می شود  و آن را منشاء حیات و بقا و سرچشمه زندگی می نامند .

آب در نزد پیشینیان ما ایرانیان به لحاظ شرایط و اقلیم خشک بخش وسیعی از ایران زمین از جایگاه و منزلت خاص و بلکه مقدسی برخوردار بوده و اولین عنصر از عناصر اربعه ( آب ، باد ، آتش ، خاک ) به حساب می آمد که به لحاظ قداست آن ، پیشینه  " صنعت آب "،" جمع آوری" و "مصرف "  آن ( مانند حفر هزاران کیلومتر قنات در اعماق زمین که نشان از کوشش ایرانیان جهت جاری ساختن حیات و بقاء و زندگی در صحراهای خشک است ) همراه با نوآوری و اندیشه خلاق و خاص ساکنین این مرز و بوم بوده است .

در جزیره قشم ، به دلیل کمبود طبیعی آب و شرایط خاص هوا و خاک ، انگیزه لازم برای بروز خلاقیت و ابداعات در مردم بیشتر بوده و با شیوه ها و تمهیداتی منحصر به فرد نسبت به جمع آوری و ذخیره سازی آب در منابع خاص اقدام کرده و با رعایت اصول و خصلت صرفه جویی، در طول تمام سال آن را مورد بهره برداری قرار می دادند و نوعی  سازگاری منطقی را بین نیاز و زندگی برقرار می کردند .

مردم جزیره قشم آب شیرین مورد نیاز خود را در سالیان گذشته از بارش های فصلی تامین می کردند و هر قطره را که فرو می ریخت با ایجاد کربند ( زمین های محصور با خاکریزهایی به بلندی یک متر ) برای جلوگیری از سرازیر شدن آب به دریا ، و همچنین با احداث آب انبارها ( مانند برکه ها و سدها ) قدر می دانستند تا با کمک به غنی شدن زمین از آب و بهره برداری مناسب و به موقع از آب بتوانند زندگی رامعنا بخشند.

مدیریت آب در قانون

در قانون اساسی جمهوری اسلامی به" حاکمیت دولت بر منابع آب" و" حق استفاده همگانی از این منابع" و توزیع عادلانه آن تاکید شده و وزارت نیرو بر اساس قانون ، مسئولیت امور تامین ، توسعه و حفاظت از منابع آب و همچنین تامین و توزیع آب شهری و ایجاد تاسیسات جمع آوری ، تصفیه و رفع فاضلاب شهرهای کشور را عهده دار است که در راستای تحقق اهداف فوق برای تعمیم رفاه  عمومی و بهداشت همگانی ، قانون تشکیل شرکت های آب و فاضلاب شهری در سال 1369 با مسئولیت وزارت نیرو و قانون تشکیل شرکت های آب و فاضلاب روستایی با مسئولیت وزرات جهاد کشاورزی  به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و جهت اجرا به دولت ابلاغ شد.  این شرکت ها ،در راستای سیاست های اجتماعی و اقتصادی دولت مبتنی بر سه اصل اساسی  ذیل تدوین و فعالیت های خود را اغاز کردند :

1-     بهره مندی کلیه شهروندان از خدمات زیربنایی آب و فاضلاب در حد استاندارد

2-   رفع موانع و ایجاد تسهیلات برای بخش های خصوصی و فناوری به منظور سرمایه گذاری مطمئن در امر تولید ، توزیع و ذخیره سازی آب

3-     گسترش کیفی و کمی خدمات زیر بنایی اب و فاضلاب در سطح جامعه

 با آغاز به کار شرکت های آب و فاضلاب شهری و روستایی ، طبق قانون اول توسعه اقتصادی سیاسی و فرهنگی کشور و با تصویب مجلس شورای اسلامی در سال 1368 سیصد کیلومتر مربع از جزیره قشم به عنوان منطقه آزاد و بقیه- منهای مناطق استراتژیک نظامی- به عنوان منطقه ویژه اقتصادی در نظر گرفته شد که با توجه به ماده 5 اساسنامه سازمان منطقه آزاد قشم( که انجام امر زیربنایی ، عمرانی ، و آبادانی ، رشد و توسعه اقتصادی و .... را از اهداف منطقه آزاد سازمان معرفی می کرد) و با توجه به استناد بند "ب" ماده 4 که حاکمیت و قانون چگونگی اداره منطقه به سازمان واگذار شده ، مدیریت آب و فاضلاب به شرکت آب و برق و تاسیسات قشم- به عنوان مجری و بازوی اجرایی سازمان- انتقال یافت و از سال 1372 مسئولیت و تامین آب مورد نیاز منطقه آزاد را شرکت مذکور به عهده گرفت.

آب های سطحی و روش سنتی جمع آوری آن  

در جزیره قشم به علت وضعیت خاک و زمین و آب و هوای آن ، جریان های سطحی دائمی و حتی نیمه دائمی وجود ندارد. اما با متوسط بارندگی 157 میلی متر در سال و با توجه به مساحت سطح جزیره ( نزدیک به 1500 کیلومتر مربع ) ، میزان حجم متوسط نزولات آسمانی در  209 میلیون متر مکعب در سال است که با بافت سنگین خاک در اکثر نقاط جزیره فقط میزان کمی از جریانات سطحی به سفره های زیرزمینی نفوذ می کنند ( عمده آن نیز در منطقه توریان و کاروان است ) . از این حجم ، 5/1 میلیون متر مکعب در سطح جزیره است و  بقیه به صورت رواناب جاری می شود و به منابع ذخیره ها و یا اکثر آنها به دریا می ریزد و آنچه که در مسیل ها به صورت رواناب جاری می شوند به علت پراکندگی و نامناسب بودن مسیل و طول کم آنها فقط جریان های سطحی اندکی مهار می شوند که همین مهار سیلابی اندک نیز به عنوان بخشی از منابع آبی جزیره از اهمیت ویژه ای برخوردار است . لذا، استفاده از سیلاب از گذشته های دور در جزیره مد نظر و شناخته شده بوده است  به طوری که با حفر نهر و احداث آب بندهای ابتدایی در نواحی مختلف جزیره ، سیلاب ها را به زمین و باغ ها هدایت می کرده اند و به کشت و زرع می پرداختند . ضمنا ، با احداث برکه ها و چاه های جمع آوری آب باران و ایجاد سدهای خاکی و سنگی ، آب مصرفی خود  در زمینه شرب و کشاورزی را تامین و با کنترل سیل و ذخیره سازی آن از تخریب ابنیه و فرسایش خاک جلوگیری می کردند.

سدها و آب بندهای جزیره قشم

برکه ها

علاوه بر سد سازی جهت ذخیره و غنی سازی منابع آبی زیرزمینی ، مردم جزیره قشم چنان امکانات محدود را در زمینه تامین آب و قناعت مصرف آن به خدمت می گرفتند و خلاقیت نشان می دادند که شاید بتوان گفت در مقایسه با سراسر کشور منحصر به فرد بوده است . از جمله شیوه ها و روش ها که می توان به آن اشاره کرد : برکه ، چالو ، کولغ ، چاه ، گاو چاه ، کربند ، سد و .... است .

• برکه ها غالبا در دامنه تپه ها در مسیر مسیل ها و حتی در مسیر  کانال ها – که برای هدایت سیلاب ها به سمت نخلستان ایجاد شده اند – ساخته می شدند که ابتدا برکه ها  لبریز از آب باران می شدند و سپس سرزیر آن به سوی نخلستان ها جاری می شد. نوع معماری به کار رفته در برکه ها به  صورت گرد و گنبدی و یا دراز و مستطیل شکل  است  و از سنگ لاشه و ساروج ( که امروزه سیمان جای ساروج را گرفته ) ساخته می شدند و هر برکه در مدخل ورودی خود یک حوضچه آشغالگیر داشته که آب پس از عبور از این حوضچه  امکان ورود به برکه را پیدا می کند .

بعضی از برکه های معروف قشم

در مواقعی که شهر قشم با کمبود بارندگی مواجه  می شد و آب برکه ها  به پایان می رسید، آب به وسیله لندینگ گرافت از بندر عباس به قشم منتقل و داخل 5 برکه بزرگ قشم ریخته می شد ( یکی در پشت اقامتگاه 27 واحدی ، دو برکه نزدیک دریا و در پشت آب شیرین کن ، دو برکه در داخل محوطه آب شیرین کن ) و به مرور به مصرف می رسید .

• چالو ها هم مانند برکه ها هستند ، با این تفاوت که مخزن آنها در زیرزمین قراردارد و به طور معمول در دامنه سنگی تپه ها و در بیرون آبادی ها ساخته شده اند که از معروفترین آن ها می توان از چالوهای هلر ، گوری و روستای دور بنی و  ....... نام برد .
• کولغ به چاه های کم عمق در حد 5/1 تا دو متر می گویند که معروف ترین آن در قشم کولغ گل کنی پایین  و کولغ گل کنی بالا و محوطه کولغان ( سمت چپ جاده قشم به درگهان ) و کولغ روستای شیب دراز است .
• چاه ها در واقع زیر مجموعه  ای از کولغ ها با عمق بیشتر هستند که می توان به 366 چاه معروف به طلا ( تل آو) در روستای بندری لافت و دو حلقه چاه های دمبران در روستای دولاب و چاه دامادی در محوطه صالح حسین و 3 حلقه چاه تنگو و چاه دراز و گاو چاه در شهر قشم اشاره کرد.

شبکه و توزیع آب در قشم

چاه دراز ، در محوطه نیروگاه برق شهر قشم ، باعث به وجود آمدن شبکه توزیع در سال 1384 می شود که با ارتباط سه حلقه چاه به یکدیگر ، آب مصرفی شهر قشم تامین می شود .

 با توسعه شهر قشم و افزایش نیاز به آب ، از سال 1352 تاسیسات دشت توریان ( حدود 35 کیلومتری شهر قشم ) شامل سه حلقه چاه و مخزن زمینی ذخیره سازی به ظرفیت 500 متر مکعب و ایستگاه پمپاژ و مخزن زمینی خواجه شهاب به ظرفیت 1000 متر مکعب واقع در منطقه رمکان به وسیله خط لوله 200mm به شبکه شهر قشم انتقال یافت که خط مذکور آب مورد نیاز روستاهای درگهان ،هلر ، خالدین ، تم سنتی و تولا را تامین می کرد . اما با افت تدریجی سفره آب زیر زمینی و عدم نگهداری مناسب ، این ارتباط و این روش تامین آب از شهریور ماه 1369 قطع شد .

در سال 1365 توسط شرکت آب منطقه ای ، هشت دستگاه آب شیرین کن آلمانی( که حدود 15 سال در بوشهر از آن بهره برداری می شد ) از نیروی دریایی خریداری و به قشم منتقل شد .

در سال 1366 دو دستگاه آب شیرین کن از شرکت ساساکورا ( ژاپن ) خریداری شد و به جزیره قشم انتقال یافت که توسط کارشناسان ایرانی مونتاژ و نصب گردید. اما طراحی انتقال آب از دریا و حوضچه آرامش ، توسط ژاپنی ها انجام می شد که به شکست انجامید و در نهایت کارشناسان ایرانی این مسئولیت را بر عهده گرفتند و موفقیت آمیز بود. با مونتاژ، نصب و بهرهبرداری دستگاه های آب شیرین کن جهت ذخیره سازی ، ساخت مخزن 5000 متر مکعبی نیز آغاز شد و تحول بزرگی در زمینه آب و آبرسانی در جزیره قشم شکل گرفت که با حضور سازمان منطقه آزاد قشم تحویل تاسیسات از تاریخ 29/12/71 به شرکت آب و برق و تاسیسات قشم پیشرفت های بسیاری به دست آمد.

آب شیرین کن های موجود در قشم

در حال حاضر بخش اعظم شهر قشم تحت پوشش توزیع شبکه آب شیرین به طول 41000 متر و به تعداد 3240 مشترک و با تولید 9 واحد آب شیرین کن از نوع تبخیری به ظرفیت 6500 متر مکعب در روز و با مخازن ذخیره 20000 =5000×4 متر مکعب قرار دارد.

طرح آبرسانی به جزیره قشم ( از بندر عباس )

مطالعات مرحله اول طرح آبرسانی به قشم از بندر عباس توسط مهندسین مشاور مهاب قدس ، بر اساس 1025 لیتر آب در ثانیه از مخزن غربی بندر عباس به شهر قشم و تاسیسات بین راه ، در اواخر سال 1365 انجام شد . قبل از شروع این مرحله ، دو مطالعه – با حذف 300 لیتر در ثانیه آب مورد نیاز پالایشگاه بندرعباس - مطالعه برای انتقال دبی 725 لیتر در ثانیه مورد بازنگری قرار گرفت و بر اساس نقشه یابی اجرایی ، قسمتی از خط انتقال تا بندر عباس ( که 290 لیتر آن به جزیره قشم اختصاص داشت ) انجام شد  و در پایان سال 76 نتایج مطالعات ارسال گردید. در این طرح ، آب مورد نیاز ساکنین روستا های جزیره قشم از طریق 4 انشعاب –لافت ، پی پشت ، زینبی و درگهان – به مقدار 184 لیتر در در ثانیه و 1060 لیتر در ثانیه برای شهر قشم پیش بینی شده بود که سال نهایی طرح 1390 و مصرف سرانه پیش بینی شده مذکور 210 لیتر برای هر نفر در شبانه روز است.

در تیر ماه 1377 مجددا مبانی طرح از طرف شرکت سهامی آب منطقه ای هرمزگان تغییر نمود و تجدید نظر مطالعات برای انتقال آب مورد نیاز پالایشگاه بندرعباس و منطقه آزاد قشم از مخزن 30 هزار متر مکعبی غرب بندرعباس به میزان دبی کل 700 لیتر در ثانیه اعلام گردید که از این مقدار 200 لیتر در ثانیه به پالایشگاه بندرعباس و 300 لیتر در ثانیه به جزیره قشم اختصاص می یابد .

خط انتقال آب بندرعباس به قشم از طریق کف دریا تا جزیره قشم ، آب مورد نیاز این جزیره را با ظرفیت 500 لیتر در ثانیه تامین می کند.

در این طرح، طول کلی مسیر خط انتقال از مخازن بندرعباس تا مخازن قشم 56780 متر است که 5 قطعه هیدرولیکی را تشکیل می دهد .

مشخصات فنی طرح آبرسانی بندرعباس – قشم

بخش فاضلاب :

با هدف بالا بردن سطح بهداشت عمومی و رفع مشکلات زیست محیطی ، شرکت آب برق و تاسیسات قشم با برنامه ریزی اقدام به بررسی طرح فاضلاب شهر قشم نمود تا در راستای ارتقاء تولید و توزیع آب شرب، طرح فاضلاب شهر قشم نیز دنبال شود. در این خصوص به منظور رفع مشکل در کوتاه مدت به ویژه در بافت جدید شهر، دو واحد تصفیه خانه فاضلاب هر یک به ظرفیت 250 متر مکعب در روز و شبکه جمع آوری فاضلاب به طول تقریبی 3 کیلومتر احداث شده است که بخشی از فاضلاب شهر قشم را جمع آوری کند. پساب تصفیه شده این تصفیه خانه ها در حال حاضر برای آبیاری فضای سبز شهر استفاده می شود .

طرح جامع شبکه جمع آوری و تصفیه خانه فاضلاب شهر قشم نیز شامل احداث 70 کیلومتر شبکه فاضلاب در شهر قشم و تصفیه خانه ای به ظرفیت 17000 متر مکعب در روز توسط شرکت مهندسی مشاور آبران تهیه شده است.

طرح جامع آب و فاضلاب شهر قشم و شهرک صعتی تولا

پروژه های اجرایی طرح جامع شبکه آب ، جمع آوری و تصفیه خانه فاضلاب و شبکه برگشت پساب فاضلاب شهر قشم ، شهرک صنعتی تولا و پروژه های سیاحتی ساحل جنوبی به منظور استفاده از 60 میلیون دلار فایناس غیر خود گردان در اسفند ماه سال 1383 در شورای اقتصاد تصویب شده است.

اسناد مناقصه پروژه های فوق الذکر تهیه شده و در حال فروش است و در آذر ماه سال جاری پیشنهادات دریافتی گشوده و بررسی شده ، پس از آن عملیات اجرایی توسط برنده مناقصه آغاز خواهد شد.

مدت اجرای پروژه 2 سال پیش بینی شده است . بر اساس این پروژه ، طراحی و اجرای شبکه و تاسیسات مورد نیاز با تکنولوژی روز دنیا انجام گردیده و به گونه ای پیش بینی شده است که شبکه مورد نیاز حداقل 70 سال عمر داشته و نیازهای کمی و کیفی برای توسعه 10 ساله منطقه آزاد قشم در شهر قشم و شهرک صنعتی تولا را تامین نماید. همچنین با اجرای شبکه برگشت پساب تصفیه شده ، امکان تامین آب مورد نیاز فضای سبز شهر قشم به وجود خواهد آمد .